تاریخچه ورود توتون به ایران

توتون چه سالی و چگونه وارد ایران شد ؟ 

تاریخ ورود توتون به ایران، داستانی‌ست پُرپیچ‌وخم، آمیخته با ممنوعیت، کنجکاوی و البته محبوبیت روزافزون. داستان توتون ، روایت گیاهی است که روزگاری به‌فرمان پادشاهی در آتش سوخت و بعدها جای خود را در جیب، کیف و قهوه‌خانه‌های مردم باز کرد.

آغاز ماجرا ؛ ورود توتون در دوران شاه عباس صفوی

بر اساس منابع تاریخی، توتون برای نخستین‌بار در نیمه قرن هفدهم در دوره‌ی سلطنت شاه عباس صفوی از پرتغال و هند وارد ایران شد. در آن زمان ایرانیان خود به کشت توتون اشتغال نداشتند.ازسویی ، توتون برای ایرانیان گیاهی ناشناخته بود و به‌دلیل بوی خاصش، چندان مورد پسند شاه نیز قرار نگرفت. مورخان نوشته اند که شاه عباس صفوی دستور داده بود هر کجا تاجرتوتون یافتند، وی را آتش بزنند. شاه عباس استعمال توتون توسط سربازان را قدغن کرده بود  و مرتکبین را به مجازات های سختی همچون سوراخ کردن بینی محکوم می نمود. لکن با وجود این ممنوعیت شدید ، استعمال توتون در میان ایرانیان به مرور رایج شد و راه خود را باز کرد.

کشت توتون در گیلان ؛ نقطه‌ی عطفی در تولید توتون در ایران

حدود نود سال پیش، برای نخستین‌بار بذر توتون سیگار توسط پزشکی ارمنی به‌نام حکیم‌ فانوس از ترکیه وارد کشور شد. وی این بذرها را در زمین‌های حاصل‌خیز گیلان کاشت. با حمایت معین‌الملک، حاکم تالش، کشت توتون در این منطقه گسترش یافت و پایه‌گذار کشت توتون ایرانی شد. صاحب کتاب «آلماثر و الاثار » مرحوم محمدحسین خان اعتمادالسلطنه می نویسد :

« در مملکت رشت و غیره نخست این زرع پرنفع را محمودخان ناصرالملک فرمانفرما در حکومت ایران 1249 شمسی در آنسامان بکاشت و بتربیتش همت گماشت آنگاه بتدریج بسایر نقاط بردند …»

دوران ناصری ؛ گسترش مصرف و واردات توتون و سیگار

در دوره‌ی ناصرالدین‌شاه قاجار، توتون و تنباکو بیشتر از همیشه در ایران رواج یافتند. در این زمان، واردات توتون و سیگار از کشورهای همسایه مثل عثمانی و روسیه افزایش چشمگیری یافت و مصرف آن در قهوه‌خانه‌ها، مجالس رسمی و حتی دربار نیز رایج شد. سیگار، پیپ و چپق به بخشی از فرهنگ روزمره ایرانیان مبدل شدند. بدین ترتیب ، محصولی که روزگاری مستوجب سخت ترین مجازات ها بود ، اکنون حتی به دربار سلطنت نیز راه یافته بود. سالیانی بعد ، توتون و تنباکو یکی از مهمترین جنبش های مدنی-سیاسی تاریخ ایران را پایه گذاری نمود ؛ نهضت تحریم تنباکو و جنبش مشروطیت. در مقالات بعدی به صورت خاص در این خصوص خواهیم نوشت.

توتون در فرهنگ امروز ایران

امروزه، توتون دیگر فقط یک ماده مصرفی نیست. برگ‌هایی که روزگاری در آتش سلطنتی می‌سوختند، اکنون در بسته‌بندی‌های زیبا و مینیمال برندهایی همچون توتونیکا جای گرفته‌اند.

تحریریه توتونیکا

منابع

«سیگار و توتون» ، نشریه نامه اتاق بازرگانی ، فروردین 1338 ، شماره 79

«مصرف دخانیات در ایران عصر صفوی» ، همایون نوری پناه ، پیام بهارستان ، زمستان 1391

«آلماثر و الاثار » ، مرحوم محمدحسین خان اعتمادالسلطنه